Mwenyezi Mungu Mtukufu Ameufanya wakati kuwa miongoni mwa neema kubwa alizowapa wanadamu. Ndani ya mwaka kuna siku, miezi na nyakati ambazo zimepewa utukufu maalumu kwa hekima Yake. Miongoni mwa miezi hiyo ni Muharram, ambao ni mwezi wa kwanza katika kalenda ya Hijria na mmoja wa miezi minne mitukufu.
Mwenyezi Mungu Mtukufu Anasema: "Hakika idadi ya miezi mbele ya Mwenyezi Mungu ni miezi kumi na miwili tangu Alipoumba mbingu na ardhi; katika hiyo ipo miezi minne mitukufu." (At-Tawbah: 36).
Wanazuoni wa Tafsir wamekubaliana kuwa miezi hiyo ni Dhul-Qa'dah, Dhul-Hijjah, Muharram na Rajab.
Mtume Muhammad (S.A.W) pia ameutaja ubora wa mwezi wa Muharram kwa kusema: "Saumu iliyo bora baada ya Ramadhani ni saumu ya mwezi wa Mwenyezi Mungu, Muharram." (Imepokewa na Muslim).
Ndani ya mwezi huu ipo siku ya kumi inayojulikana kama Ashura. Tofauti na siku nyingine nyingi za mwaka, Ashura imebeba historia ndefu inayohusisha Mitume wa Mwenyezi Mungu, ibada ya Saumu, pamoja na tukio la Karbala lililotokea miaka hamsini baada ya kufariki kwa Mtume Muhammad (S.A.W).
Kutokana na historia hiyo, siku ya Ashura imeendelea kuwa sehemu ya mijadala mikubwa miongoni mwa Waislamu. Baadhi huiona kama siku ya ibada ya kufunga na kumshukuru Mwenyezi Mungu, huku wengine wakiifanya siku ya maombolezo kwa ajili ya mashahidi wa Karbala. Makala hii inachunguza misimamo hiyo kwa kutumia mbinu ya kielimu na kurejea katika dalili za msingi za Uislamu.
Neno Ashura limetokana na neno la Kiarabu "Asharah" linalomaanisha "kumi", kwa sababu huangukia tarehe kumi ya mwezi wa Muharram.
Wanahistoria wameeleza kuwa Waarabu wa Makka walikuwa tayari wanaifahamu siku hii kabla ya Uislamu. Imepokewa kutoka kwa Mama wa Waumini Aisha (R.A): "Quraysh walikuwa wakifunga siku ya Ashura katika zama za Jahiliyyah, na Mtume pia alikuwa akiifunga."
Baada ya Hijrah kwenda Madinah, Mtume aliwakuta Wayahudi wakifunga siku hiyo. Alipowauliza sababu, walimjibu kuwa hiyo ndiyo siku ambayo Mwenyezi Mungu alimwokoa Nabii Musa pamoja na Bani Israil dhidi ya Firauni. Mtume akasema: "Sisi tuna haki zaidi kwa Musa kuliko wao."
Kisha akaifunga siku hiyo na akawaamuru Maswahaba kuifunga. Hadithi hii imepokewa na Al-Bukhari na Muslim na ndiyo msingi mkuu wa uhalali wa kufunga Ashura.
Mwanzoni mwa Uislamu, kufunga Ashura kulikuwa wajibu. Lakini baada ya kufaradhishwa Saumu ya Ramadhani, wajibu huo ulifutwa na kubaki Sunnah yenye kusisitizwa.
- Fadhila ya Kufunga Ashura
Mtume Muhammad (S.A.W) alieleza wazi malipo ya mwenye kufunga siku hii. Abu Qatadah (R.A) amesema: "Ninatarajia kwa Mwenyezi Mungu kwamba Saumu ya Ashura itafuta madhambi ya mwaka uliopita." (Muslim(
Wanazuoni wameeleza kuwa madhambi yanayofutwa hapa ni madhambi madogo, kwa kuwa madhambi makubwa yanahitaji toba ya kweli.
Aidha, Mtume alisema: "Nikibaki hai mpaka mwaka ujao nitafunga pia siku ya tisa." Kutokana na Hadithi hii, wanazuoni wamependekeza kufunga tarehe tisa pamoja na tarehe kumi ya Muharram ili kutofautiana na Wayahudi. Hivyo, namna bora zaidi ya kufunga ni kufunga tarehe 9 na 10 Muharram, au tarehe 10 na 11, na ikiwa mtu atashindwa kuongeza siku nyingine, basi anaweza kufunga tarehe 10 peke yake. Wanazuoni wa madhehebu manne wamekubaliana kuwa kufunga Siku ya Ashura ni Sunnah Muakkadah, yaani Sunnah iliyosisitizwa sana na Mtume (S.A.W).
- Je, Ashura Ina Uhusiano na Mitume Wengine?
Katika vitabu vya historia zimetajwa simulizi nyingi zinazodai kuwa siku ya Ashura ndiyo siku ambayo Nabii Nuh alitua katika Mlima Judi, Nabii Adam alisamehewa, Nabii Yunus alitolewa tumboni mwa samaki, Nabii Ayyub aliponywa na Nabii Ibrahim aliokolewa dhidi ya moto.
Hata hivyo, wanazuoni wa Hadithi kama Ibn Taymiyyah, Ibn Kathir, Ibn Hajar al-Asqalani na Al-Albani wameeleza kuwa riwaya nyingi kuhusu matukio hayo hazina sanad sahihi.
Kwa hiyo, msingi wa ibada haujengwi juu ya riwaya dhaifu bali juu ya Hadithi sahihi zilizopokewa na Al-Bukhari na Muslim kuhusu Nabii Musa na Saumu ya Ashura.
Mwaka wa 61 Hijria ulileta moja ya matukio yenye majonzi makubwa katika historia ya Waislamu.
Baada ya kifo cha Mu'awiyah ibn Abi Sufyan, mwanawe Yazid alichukua uongozi wa dola ya Umawiyyah. Sayyiduna al-Husayn ibn Ali, mjukuu wa Mtume Muhammad (S.A.W.), hakukubaliana na kumpa bai'a kutokana na sababu za kisiasa na kijamii zilizokuwa zikijadiliwa wakati huo.
Wakazi wengi wa Kufa walimtumia barua wakimuomba afike Iraq ili awe kiongozi wao. Al-Husayn alianza safari akiwa pamoja na watu wa familia yake na baadhi ya wafuasi wake. Hata hivyo, hali ilibadilika kabla hajafika Kufa. Gavana wa Iraq aliwatawanya waliokuwa wamemuunga mkono na kutuma jeshi lililomzingira al-Husayn katika eneo la Karbala.
Mnamo tarehe 10 Muharram mwaka wa 61 Hijria, mapigano yalitokea. Al-Husayn pamoja na watu wengi wa familia yake waliuawa. Tukio hili limehifadhiwa katika vitabu vya historia kama moja ya misiba mikubwa iliyowahi kuikumba familia ya Mtume.
Wanazuoni wa Kiislamu wamekubaliana kuwa al-Husayn alikuwa katika watu bora wa Umma na kwamba kuuawa kwake kulikuwa dhuluma kubwa.
Hata hivyo, wanazuoni pia wameeleza kuwa ukubwa wa msiba hauwezi peke yake kuwa sababu ya kuanzisha ibada mpya ambayo haikufundishwa na Mtume Muhammad (S.A.W.). Hili ndilo suala ambalo litachambuliwa katika sehemu zinazofuata za makala hii.
- Hukumu ya Kuiadhimisha Siku ya Ashura
Uislamu umeweka misingi ya wazi kuhusu ibada: ibada zote lazima ziwe na dalili sahihi kutoka Qur'ani au Sunnah ya Mtume Muhammad (S.A.W.). Kanuni hii ndiyo msingi wa kauli ya wanazuoni: (Asili ya ibada ni kusimama juu ya dalili)
Kwa mujibu wa kanuni hii, namna ya kuadhimisha siku ya Ashura imewekewa mipaka ya wazi katika Sunnah, na haikufunguliwa mlango wa kuanzisha ibada mpya au desturi mpya zisizokuwa na ushahidi.
- Kufunga kama ibada iliyothibiti
Kama ilivyothibitika katika Hadithi sahihi za Al-Bukhari na Muslim, Mtume Muhammad (S.A.W.) alifunga siku ya Ashura na akahimiza Umma kuifunga. Hii ndiyo ibada kuu iliyothibiti kuhusiana na siku hii. Wanazuoni wa Ahl al-Sunnah wamekubaliana kuwa kufunga Ashura ni Sunnah Mu'akkadah yenye thawabu kubwa, na ni ibada binafsi kati ya mja na Mola wake. Aidha, kutokana na Hadithi za Mtume (S.A.W.), wanazuoni wamependekeza kufunga tarehe tisa pamoja na tarehe kumi ya Muharram ili kutofautiana na Wayahudi. Hivyo, namna bora zaidi ya kufunga ni kufunga tarehe 9 na 10 Muharram, au tarehe 10 na 11, na ikiwa mtu atashindwa kuongeza siku nyingine, basi anaweza kufunga tarehe 10 peke yake. Wanazuoni wa madhehebu manne wamekubaliana kuwa kufunga Siku ya Ashura ni Sunnah Muakkadah iliyosisitizwa sana.
Mtume (S.A.W.) alitamani kutofautiana na Ahl al-Kitab, na kwa sababu hiyo alisema kwamba ikiwa angeishi hadi mwaka uliofuata angefunga pia siku ya tisa ya Muharram pamoja na Ashura. Wanazuoni wameichukulia kauli hii kama ushahidi wa uhalali wa kuongeza siku moja kabla ya Ashura na kuthibitisha umuhimu wa kutofautiana na desturi za wengine katika baadhi ya ibada. Hivyo, wamependekeza kufunga tarehe 9 na 10 Muharram ili kutekeleza Sunnah hii kwa ukamilifu. Vilevile, inajuzu kufunga tarehe 10 na 11, na ikiwa mtu atashindwa kuongeza siku nyingine, basi anaweza kufunga tarehe 10 peke yake. Wanazuoni wa madhehebu manne wamekubaliana kuwa kufunga Siku ya Ashura ni Sunnah Muakkadah yenye thawabu kubwa.
- Maombolezo ya Karbala na Mtazamo wa Kiislamu
Baadhi ya makundi ya Waislamu hufanya siku ya Ashura kuwa siku ya maombolezo ya kila mwaka kwa ajili ya kukumbuka kuuawa kwa al-Husayn ibn Ali (R.A.) katika tukio la Karbala. Wanaamini kuwa kumpenda Ahl al-Bayt ni wajibu wa kidini na kwamba maombolezo ni njia ya kuonyesha upendo na uaminifu kwao.
Kwa upande mwingine, wanazuoni wengi wanaeleza kuwa mapenzi kwa Ahl al-Bayt ni wajibu, lakini yanapaswa kuwa ndani ya mipaka ya Sharia. Wanaona kuwa huzuni inaruhusiwa, lakini haipaswi kufanywa ibada ya kila mwaka yenye taratibu maalum, kwani Mtume (S.A.W.) hakufundisha jambo hilo.
Mtazamo wa wastani wa Kiislamu ni kufunga siku ya Ashura kama Sunnah, kukumbuka mafunzo ya Karbala, na kumpenda Ahl al-Bayt bila kupitiliza mipaka ya Sharia. Mwenyezi Mungu anasema: “Na hivyo tumewafanya kuwa umma wa kati.” (Al-Baqarah: 143).
Siku ya Ashura ina umuhimu wa kiibada na kihistoria. Kwa upande wa ibada, kufunga siku hii ni Sunnah yenye fadhila kubwa iliyothibiti katika Sunnah sahihi. Kwa upande wa historia, tukio la Karbala ni msiba mkubwa unaobeba mafunzo ya uvumilivu, kusimamia haki na kushikamana na ukweli.
Uchambuzi wa kielimu unaonyesha kuwa ibada katika Uislamu hujengwa juu ya dalili sahihi kutoka Qur’ani na Sunnah, si hisia au matukio ya kihistoria pekee. Aidha, kumpenda Ahl al-Bayt ni sehemu ya imani, lakini upendo huo unapaswa kuwa ndani ya mipaka ya Sharia